Digitale Soevereiniteit: En nu?

Dit artikel is oorspronkelijk geschreven in het Engels.

‍

We leven in interessante tijden voor ons vakgebied. Terwijl de impact van AI blijft exploderen, moeten we nu ook rekening houden met geopolitieke verschuivingen. Kortom: tijd om de gedachten te ordenen. Want waar AI voelt als een kans, lijken de geopolitieke ontwikkelingen vooral een bedreiging.

Maar voor we daar dieper op ingaan: hoe zijn we hier eigenlijk beland?
‍

Onze digitale reis tot nu toe

Kijk je naar de internationale economie, dan is 'globalisering' waarschijnlijk het eerste wat in je opkomt. Complexe productieketens werden geoptimaliseerd zonder te kijken naar landsgrenzen. We vinden het inmiddels normaal dat veel productie is verplaatst naar lagelonenlanden (eerst Oost-Europa, daarna China) simpelweg omdat de kosten daar lager liggen.

Ik chargeer een beetje, maar deze beweging werd primair gedreven door efficiëntie. Als consument vonden we dat wel best: we konden hierdoor goedkope spullen kopen.

De eerste keer dat we collectief achter onze oren krabden, was tijdens de coronacrisis. Weet je nog, het gebrek aan mondkapjes? En de bijna niet-bestaande productiecapaciteit in Europa voor vaccins?

Maar hoe zit dat aan de IT-kant? Hoewel het internet zoals we dat nu kennen zijn oorsprong heeft in de internationale academische wereld, nam vooral het Amerikaanse bedrijfsleven het voortouw toen het beschikbaar kwam voor het grote publiek. Logisch ook: Microsoft had destijds al een monopoly op besturingssystemen (Windows) en zat dus op de eerste rang bij de introductie van het internet. Wie herinnert zich de browser wars nog?

Terug naar vandaag. We hebben een iPhone of Android, luisteren muziek via Sonos, gebruiken Strava tijdens het hardlopen, navigeren met Google Maps en zijn verslaafd aan social media. Wat hebben ze gemeen? Het zijn allemaal Amerikaanse bedrijven. En dit is slechts een fractie: als je een lijstje gaat maken, schrik je waarschijnlijk van de lengte.

Achter deze oplossingen schuilt complexe software (platforms) die uiteindelijk moet draaien op infrastructuur (de cloud). Ook die diep-technische laag is grotendeels een Amerikaanse aangelegenheid: we hebben het dan over de zogeheten hyperscalers.

Wat we langzaam ontdekken: het gaat niet alleen om consumentenproducten, maar ook om vitale zaken als iDEAL, DigiD, het betalingsverkeer en de zorg. We zijn volledig afhankelijk van deze Amerikaanse partijen. En de huidige AI-revolutie kun je daar ook aan toevoegen.

Waren er de afgelopen decennia geen kritische geluiden? Zeker wel, maar die kwamen vooral uit de hoek van security en privacy: niet direct het meest boeiende onderwerp op een verjaardagsfeestje. In het bedrijfsleven domineerden gemak en kosten, dus we hebben weinig met die kritiek gedaan.

Er was ook geen politieke urgentie: de Atlantische vriendschap zit immers diep. Zeker Nederland is (of was?) bijzonder pro-Amerikaans. Denk aan onze cultuur, maar ook aan de bewondering voor Amerikaans ondernemerschap: bold and fearless.

Zelf ben ik van 1974. Ik hoor bij de generatie die opgroeide met het idee dat Amerika een geliefd ver familielid is: die oom tegen wie je opkeek en naar wiens verhalen je graag luisterde. Ook de rol van de VS in de Tweede Wereldoorlog, doorgegeven door mijn grootouders, speelde een grote rol in dat beeld.
‍

In het kort

Geen reden tot zorgen dus... Tot 2025. Met de herverkiezing van Trump werd snel duidelijk dat de relatie fundamenteel veranderde. Misschien was de liefde toch een beetje eenzijdig. En als we terugkijken op het begin van dit jaar (Groenland, weet je nog?), voelt het soms zelfs vijandig.

Een kantelpunt in dat besef was een actie van de Amerikaanse overheid in de zomer van 2025. Als tegenstander van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag legde de VS persoonlijke sancties op aan een aantal rechters. Daarbij werd Microsoft gedwongen (!) om de toegang tot e-mail voor deze personen te beperken. Technologie wordt hier ingezet als machtsmiddel. Het ICC is inmiddels overgestapt naar een Europese leverancier.

Terwijl de politiek nog bijkomt van de schok, zie je dat het bedrijfsleven zich al aanpast. Ondernemen is immers risico's inschatten en anticiperen. En voor wie denkt: "Maar over drie jaar is Trump weer weg," dat klopt, maar deze breuk is niet door hem gestart; dit proces is al langer gaande. 'Terug naar hoe het was' gaat niet meer gebeuren, dat is mijn heilige overtuiging.

‍

Wat kun je doen?

Naast onze eigen inventarisatie krijgen we ook de eerste vragen van klanten. Vaak op een abstract niveau: "Kan ik weg uit de Amerikaanse cloud?" Hoe graag ik een mede-ondernemer ook zou helpen met een simpel "ja": zo eenvoudig is het niet.

Toch is het goed om erover na te denken. Inzicht in je diensten, gekoppeld aan een ruwe risicoanalyse ("wat doen we als deze dienst wegvalt?"), is al enorm waardevol. Voor de bestuurders met minder kennis van software engineering: juist hier zijn de afhankelijkheden vaak het grootst. Het is vervelend als je mail eruit ligt, maar als je development-team niet meer kan werken, is de impact vaak vele malen groter.

Begin dus met die inventarisatie. Maak onderscheid tussen kantoorsoftware, tooling voor engineers en infrastructuur. Betrek de hele organisatie: het is vaak schrikbarend hoe weinig inzicht het management heeft in alle externe IT-diensten die worden gebruikt. Ook hier zal de lijst langer zijn dan verwacht.

Ga daarna een stap verder: is er een alternatief? Onderzoeken betekent niet direct overstappen. Voor onze eigen kantooromgeving (mail, chat, documenten) gebruiken we een hyperscaler. We hebben de alternatieven onderzocht, maar zijn (nog) niet overgestapt. Maar we zijn wel voorbereid.

Misschien is er 'laaghangend fruit': een specifieke cloud-dienst waarvoor een Europees alternatief bestaat met een 1-op-1 match qua functionaliteit en prijs. Zo’n overstap levert je misschien niet direct veel op, maar het geeft wel ervaring en feedback van gebruikers. Dat is goud waard.

Ontwikkel en host je eigen software? Dan is dit nóg belangrijker. Moderne engineers zijn power users en hun dagelijks werk hangt af van een heel palet aan clouddiensten. Migreren naar een Europese aanbieder is meer dan even wennen aan nieuwe software; het raakt hun workflow en vraagt om aanpassingen in de eigen software, wat weer impact heeft op de business.

Je hoeft niet morgen de cloud te verlaten voor een serverkast in de kelder, maar je kunt de software wel voorbereiden op een verhuizing. Verminder de afhankelijkheid van één specifieke hyperscaler. Start de discussie over cloud native versus stack native. Er zijn talloze manieren om risico's te verlagen en 'future fit' te worden voor wat ons te wachten staat.

Wat ik ook heb geleerd: het uitgangspunt "het moet net zo goed werken en mag niet duurder zijn" leidt snel tot een blokkade. De voordelen van een hyperscaler qua prijs en functies vind je simpelweg niet altijd terug bij een Europees alternatief. Wees daarop voorbereid, anders hoef je niet eens aan die inventarisatie te beginnen.
‍

Conclusie

Ik adviseer elke ondernemer, CEO en CTO om hiermee aan de slag te gaan. Hopen dat het wel losloopt is geen solide strategie. Als het afgelopen jaar en het begin van 2026 iets hebben aangetoond, dan is het wel dat wegkijken niet langer verstandig is.
‍

Tot slot

Hoewel de aanleiding zorgwekkend is, biedt dit ook een enorme kans. Het is een duwtje in de rug voor onze hoogwaardige Europese tech-sector om onze eigen toekomst te bepalen. We moeten stoppen met "Calimero spelen": Voorwaarts Europa!

‍